ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ: «Θέλω να εκφράσω το όραμα της γενιάς μου»

Standard

Νικολαΐδης Αριστοτ�λης Θ.Δεν είναι καινούργιο το βιβλίο που μας έδωσε την αφορμή για να μιλήσουμε για τον Αριστοτέλη Νικολαΐδη. Πρόκειται για τους Συνυπάρχοντες – ένα μυθιστόρημα που εκδόθηκε για πρώτη φορά στο Μόντρεαλ το 1969. Φέτος ήταν η έκτη έκδοση. Το είχα ακουστά το βιβλίο αυτό και αρκετές κριτικές ήταν πολύ ευνοϊκές. Σχεδόν παράνομη ήταν η κυκλοφορία του στα χρόνια της χουντικής εφταετίας. Αλλά, τι είναι οι Συνυπάρχοντες; Ο ίδιος ο συγγραφέας θα πει:

«Προσπάθησα να εκφράσω τις αντιφάσεις και τους προβληματισμούς καθώς και το δράμα τηw μεταπολεμικής εποχής, που σε μας ιδιαίτερα εκδηλώθηκε πολύπλευρα (κατοχή, εμφύλιος, μετεμφυλιακή περίοδος), με το ερώτημα πάντοτε τι συνέβη μέσα στον ελληνικό χώρο, τι συμβαίνει και τι θα μπορούσε να συμβεί στο μέλλον. Δεδομένου ότι η Ελλάδα περνάει άλλη μια φορά από τις συμπληγάδες της ιστορίας…».

Σε μια κριτική του το 1971, ο Βάσος Βαρίκας θα γράψει ότι «η περίπτωση των Συνυπαρχόντων είναι από τις ελάχιστες που η ελληνική πεζογραφία συμβάλλει ουσιαστικά στη διερεύνηση προβλημάτων που, υπερβαίνοντας κατά πολύ τα εθνικά σύνορα, αναφέρονται στο σύγχρονο άνθρωπο, σ’ όποια περιοχή του πλανήτη μας κι αν ζει».

Οι Συνυπάρχοντες από τη στιγμή της έκδοσής τους, βρέθηκαν στο επίκεντρο των σχετικών συζητήσεων. Το 1979 κυκλοφορούν στα γαλλικά και οι κριτικές στις εφημερίδες και τα ειδικά περιοδικά είναι θετικές για το μυθιστόρημα και το συγγραφέα του.

Δέκα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, ο Τ. Βουρνάς θα γράψει: «Αν επέμεινα περισσότερο τους Συνυπάρχοντες του Νικολαΐδη είναι γιατί πιστεύω πως από δω ξεκινά ο ενδιαφέρων κλάδος της πεζογραφίας μας που προχωρεί σ’ ένα αιχμηρό και άγνωστο ώς τώρα έδαφος, στήνοντας τα παρατηρητήριά του σ’ όλο το πλάτος μιας περιοχής, όπου δεν είχαμε παρά απλές οριοθετήσεις εκ μέρους της τέχνης».

Θ’ ακολουθήσει η «Εξαφάνιση» που θα πάρει το πρώτο κρατικό βραβείο μυθιστορήματος το 1976. Εντάσσεται στη μετεμφυλιακή περίοδο, με προεκτάσεις και προβληματισμούς ανάλογους μ’ εκείνους των Συνυπαρχόντων και εξερευνά άλλους χώρους της ανθρώπινης υπόστασης.

«Είναι ένα βιβλίο – θα μας πει ο συγγραφέας – που το αισθάνομαι πάντοτε να είναι πάνω από το κεφάλι μου και μου είναι αδύνατο να κάνω οποιοδήποτε σχόλιο. Ποτέ δεν συνταράχτηκα τόσο όσο όταν έγραφα την Εξαφάνιση…».

Θα χαρακτηριστεί σαν ένα «βιβλίο μεγίστης αξίας», το «καλύτερο μυθιστόρημά μας των τελευταίων χρόνων», «παράδοξο βιβλίο»…

«Πρόκειται για μια στάση ζωής η οποία προέκυψε από τις φυσιολογικές και νόμιμες αντιδράσεις ενός πνευματικά απελπισμένου και ηθικά ακέραιου ανθρώπου στις απίθανες καταδρομές που του επιφύλαξε η τερατώδης στην ασυναρτησία της εποχή μας, αλλά και γενικότερα η τερατώδης ανθρώπινη μοίρα. Και η στάση αυτή συνάδει με τις απαντήσεις που δίνει ο κατά τον συγγραφέα προφητικά προδρομικός αυτός στοχαστής και ποιητής σε μια σειρά από καίρια πράγματι ερωτήματα, συνυφασμένα με την ανθρώπινη κατάσταση – όπως, λόγου χάρη, η εγγενής αδυναμία μας να συλλάβουμε την πραγματικότητα, να προσδιορίσουμε την ταυτότητά μας, να βεβαιωθούμε για την αξιοπιστία της μνήμης μας, να ψηλαφήσουμε ή να κατανοήσουμε το θείο, να απαλλαγούμε από το «στίγμα της εποχής», «το άγχος της ελευθερίας»… (Αλέξ. Κοτζιάς, 7.9.75).

Ανιχνεύοντας το έργο του Αριστοτέλη Νικολαΐδη φτάνουμε Στην κίτρινη ώρα (1980), όπου εύκολα κανείς διαπιστώνει την ιδιότητα (είναι ψυχίατρος) και, ιδιαίτερα, τις εμπειρίες του συγγραφέα. Το μυθιστόρημα αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά τα τετράδια ενός ψυχωτικού και οι σημειώσεις ενός ψυχιάτρου – είναι η πρώτη ύλη του βιβλίου, όπου βιώματα, ερμηνείες, υποθέσεις και ψευδαισθήσεις, ποίηση και επιστημονικός λόγος συνυφαίνονται σε μιαν αξεδιάλυτη ενότητα γραφής.

Μια άλλη διάσταση της λογοτεχνικής δημιουργίας του μυθιστοριογράφου και ποιητή Νικολαΐδη σ’ ένα πραγματικά δύσκολο είδος, που από τον Τσέχοφ μέχρι τον Μπόρχες, δεν έπαψε να είναι μια πρόκληση για το ταλέντο κάθε συγγραφέα, είναι και τα διηγήματα του βιβλίου Ανθρώπων εξ Ανθρώπων, που κυκλοφορεί τούτες τις μέρες. Παρμένα όλα από τη σύγχρονη εποχή, εντελώς αυτοτελή στη σύλληψη και την υπόστασή τους, σχετίζονται ωστόσο με τους προβληματισμούς και τις προεκτάσεις του ανέκδοτου μυθιστορήματος του συγγραφέα που έχει τον τίτλο «Ο αιώνας τέλειωνε στην κόψη».

Ωστόσο, πρέπει να πούμε ότι ο Αριστοτέλης Νικολαΐδης είχε εμφανιστεί στη δεκαετία του ’50 ως Ποιητής. Γράφει σχετικά ο Λίνος Πολίτης στην Ιστορία του της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας: «Προέρχεται από τη σχολή του υπερρεαλισμού, αλλά έχει επηρεαστεί από το φροϊδισμό καθώς και από άλλα κινήματα νεωτεριστικά, όπως του ντανταϊσμού ή του λετρισμού και προχώρησε σε μια «αφηρημένη ή νεολεκτική ποίηση», με πολλά στοιχεία εγκεφαλικά και ενσωμάτωση στη γλώσσα του στοιχείων από την καθαρεύουσα και την επιστημονική ορολογία…».

Έτσι, μετά την τελευταία πεζογραφική παραγωγή του Νικολαΐδη έρχεται φυσιολογικά η ερώτηση:

  • Και η Ποίηση;

«Ποτέ δεν έπαψα να την καλλιεργώ. Δεν μπορώ να ξεχωρίσω τον εαυτό μου σαν ποιητή ή πεζογράφο…».

Όλα τα μέχρι το 1977 δημοσιευμένα ποιήματά του εκδόθηκαν με τον γενικό τίτλο Η πείρα και η πυρά, ενώ σύντομα πρόκειται να γίνει άλλη μια συγκεντρωτική έκδοση ποιημάτων του.

Η δοκιμιογραφική ενασχόληση του συγγραφέα δίνει μια άλλη διάσταση στις δραστηριότητές του. Ένας τόμος δοκιμίων με τίτλο Ο τρόπος της γλώσσας και άλλες εγγραφές, είναι υπό έκδοση. Αφορά, κυρίως, σε γλωσσολογικά και άλλα συναφή θέματα. «Ιδιαίτερα πάντοτε με απασχολούσε η γλωσσολογία. Σ’ αυτό έπαιξε ρόλο και η ψυχιατρική. Έτσι ερμηνεύονται οι δραστηριότητές μου στα γλωσσολογικά θέματα που εκδηλώθηκαν με την ίδρυση Διεθνούς Ιδρύματος Επιστημονικής Ορολογίας και Γλώσσας, του οποίου παράρτημα ιδρύθηκε το 1973 στη Γενεύη».

Ο Αριστοτέλης Νικολαΐδης όμως είναι ένας πνευματικός άνθρωπος που παρακολουθεί από κοντά την πολιτική κατάσταση στον τόπο μας. «Σ’ ό,τι αφορά τα ελληνικά προβλήματα είμαι αισιόδοξος με την Αλλαγή. Τα εθνικά μας ζητήματα μπορεί πια να αντιμετωπιστούν υπεύθυνα και αποτελεσματικά απ’ ό,τι στο παρελθόν. Θα βγούμε από πολλά αδιέξοδα…».

  • Ποιο, κατά τη γνώμη σας, πρόβλημα βασανίζει σήμερα την ανθρωπότητα;

Το πρόβλημα της Ειρήνης και της Ελευθερίας. Αν αυτά τα δυο δεν διευθετηθούν σ’ ένα σύντομο διάστημα, φοβάμαι ότι μια αφηνιασμένη τεχνοκρατική επιβολή και επιβουλή μπορεί να οδηγήσει τον κόσμο σ’ αυτό που όλοι φοβόμαστε: στην πυρηνική καταστροφή! Νομίζω ότι μέχρι το τέλος του αιώνα μας θα παιχτεί η μοίρα της ανθρωπότητας και του πλανήτη μας και αυτό άλλωστε είναι το θέμα του ανέκδοτου μυθιστορήματός μου που ακόμα επεξεργάζομαι (σσ. «Ο αιώνας τέλειωνε στην κόψη»).

  • Ποια πρέπει να είναι η στάση του πνευματικού ανθρώπου σήμερα που ο λαός μας κάνει ένα νέο μεγάλο ξεκίνημα;

Νομίζω ότι το άνοιγμα του ΠΑΣΟΚ ανταποκρίνεται σε αιτήματα της νεότερης και παλιότερης ιστορίας μας, τα οποία υποτιμήθηκαν από άλλα κινήματα ή πολιτικές δυνάμεις. Ο πνευματικός άνθρωπος επειδή κινείται σε οριακές καταστάσεις και δεν μπορεί να είναι απλός οπαδός, θα πρέπει να σταθεί δίπλα μ’ ανοιχτά μάτια και αυτόματα θα έχει κριτική άποψη…

Ο Αριστοτέλης Νικολαΐδης γεννήθηκε στη Μυτιλήνη στις 25 Νοεμβρίου 1922. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής έλαβε ενεργό μέρος στην Αντίσταση και φυλακίσθηκε από τους κατακτητές. Σπούδασε ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ειδικεύθηκε στη Ψυχιατρική. Συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι. Εκτός Ελλάδος, εργάσθηκε ως ψυχίατρος στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ελβετία. Υπήρξε διευθυντής του Διεθνούς Κέντρου Επιστημονικής Ορολογίας και Γλώσσας και ιδρυτικό μέλος του Ελληνικού Γλωσσικού Ομίλου. Έργα του, μυθιστορήματα, ποιήματα και δοκίμια, μεταφράσθηκαν στα γαλλικά, γερμανικά, αγγλικά, ρωσικά, σουηδικά και σε άλλες γλώσσες. Δημοσιεύθηκαν δέκα ποιητικές συλλογές του και τα Συγκεντρωμένα ποιήματα, Πλέθρον 1990. Ένας πρώτος τόμος των δοκιμίων του με τον τίτλο Ο τρόπος της γλώσσας και άλλες εγγραφές δημοσιεύθηκε το 1987 (Εστία). Μυθιστορήματα: Οι συνυπάρχοντες, Μόντρεαλ 1969, Η εξαφάνιση, Κέδρος 1975, (Πρώτο κρατικό βραβείο μυθιστορήματος), Στην κίτρινη ώρα, Κέδρος 1980, Εξορκίζοντας θάνατο, Κέδρος 1985, Ο ιερός μαστός, Κέδρος 1987, Ο ανιχνευτής, Εστία 1989. Τα διηγήματα σε δύο τόμος: Ο κόσμος είναι άλλος, Κέδρος 1978, Άνθρωπος εξ ανθρώπων, Καστανιώτης 1982, Κάτω από τόσο βλέφαρα, Κέδρος 1981. Επίσης κυκλοφόρησαν το Dictionnaire de mots inexistants, ed. Metropolis, Geneve 1989 και οι μεταφράσεις: Τ.Σ. Έλιοτ – Άπαντα τα ποιήματα, Κέδρος, 1984.

[Εξόρμηση, 13-14 Μαρτίου 1982]

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s