ΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ: Μια αναμέτρηση μύθου και πραγματικότητας

Standard


Photo: © E.KE.BI, 2001. Ορδόλης

Όταν ο Εμμανουήλ Γεωργίου Ζερβός, πενήντα δύο ετών, πυροβολήθηκε χαμηλά στην κοιλιά, ξημερώματα Τετάρτης 8 Αυγούστου 1928, άλλος μάρτυρας εκτός από τον φονιά δεν υπήρχε…

Ο μύθος είναι απλός και σαφής. Η ανέλιξή του τοποθετείται στα 1928. Στις 8 Αυγούστου, ξημερώματα Τετάρτης, ο Εμμανουήλ Γεωργίου Ζερβός πυροβολήθηκε από τον Παύλο Δικαιάκη κι έτσι «όχι μόνο δεν μπόρεσε να πάρει πίσω τα δανεικά αλλά έχασε μέσα στην παχιά σκόνη όσα χρήματα κουβαλούσε στο ζωνάρι του, ήτοι μια λίρα χρυσή Αγγλίας με το πρόσωπο του βασιλέα να βλέπει αριστερά, ένα ασημένιο εικοσάρικο της ελληνικής δημοκρατίας με μια γυναίκα να εικονίζεται ανάμεσα σε στάχυα, δυο νικέλινα τάλιρα, όπου παριστανόταν μια κουκουβάγια, επτά δραχμές και τρία ή περισσότερα εικοσάρικα φαγωμένα στις άκρες…».

Ο Γρηγόρης Παύλου Δικαιάκης γιος του φονιά, «μαχαιρώθηκε πολύ αργότερα, για την ακρίβεια ύστερα από τρία χρόνια και τρεις μήνες, τον Νοέμβριο του 1931» από τον Μάρκο Εμμανουήλ Ζερβό, γιο του θύματος. Αυτός φυγοδίκησε, ωσότου «τον Μάιο του 1935, κατέβηκε και παραδόθηκε στη χωροφυλακή… επειδή το νέο καθεστώς έδινε χάρη στους ποινικούς φυγόδικους για λόγους πολιτικούς».

Τα παραπάνω σημεία κι όσα άλλα περιγράφονται στο βιβλίο, στοιχειοθετημένα με κάθε λεπτομέρεια και ακρίβεια, διαγράφουν το πλαίσιο της ιστορίας που συνεπικουρείται από την εξέλιξη των δημόσιων γεγονότων της εποχής. Και πρόκειται για γεγονότα που σημάδεψαν έντονα τον τόπο, αλλά αποτέλεσαν καταλύτες και της ιδιωτικής ζωής των ηρώων του βιβλίου. Γεγονότα που κυοφόρησαν τη δημιουργία του αστικού καθεστώτος και την πτώση του. Όταν τον Αύγουστο του 1910 θριάμβευε το Φιλελεύθερο κόμμα και ο Βενιζέλος σχημάτιζε κυβέρνηση με νέους ανθρώπους κι άρχιζε μια περίοδος μεταρρύθμισης και ανασυγκρότησης, ο Γρηγόρης Δικαιάκης ήταν εννέα χρονώ.

Από κει και ύστερα θα παρακολουθήσει όλη την πορεία μιας πολιτικής που αρχίζει με την αναθεώρηση του συντάγματος, διασφάλιση ατομικών ελευθεριών, αγροτική μεταρρύθμιση, ριζοσπαστική κοινωνική πολιτική, πιο δίκαιη δημοσιονομική πολιτική κ.λπ. Θ’ ακολουθήσουν οι Βαλκανικοί και ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Μικρασιατική Καταστροφή… μετά την οποία «η λεγόμενη επαναστατική κυβέρνηση του 1922-24 έλαβε απόφαση να διανείμει στους πρόσφυγες ορισμένες καλλιεργήσιμες και μη εκτάσεις, οι οποίες όμως δεν είχαν σαφείς τίτλους κυριότητας». Κακές σοδειές, όξυνση του αγροτικού προβλήματος, όξυνση του αδιέξοδου λόγω της διεθνούς κρίσης, επιστροφή του Βενιζέλου το 1928 με συντριπτική πλειοψηφία.

Η κυβέρνησή του «υπέδειξε στους νομοθέτες να συντάξουν τον γνωστό εκείνο ιδιώνυμο νόμο του 1929 (σσ. πρόκειται για το νόμο περί «προστασίας του Κοινωνικού Καθεστώτος»), επειδή ακριβώς είχαν βρεθεί σε όλη την επικράτεια δεκατέσσερις χιλιάδες εξήντα εννέα ψηφοδέλτια μαρκαρισμένα συνωμοτικά και έπρεπε με κάθε θυσία να προστατευθεί το φιλελεύθερο αστικό καθεστώς».

Ο Βενιζέλος θα χάσει τις εκλογές του 1932 από το κόμμα των Λαϊκών, θα επιχειρήσει στρατιωτικό κίνημα το Μάρτη του 1935, που θα κατασταλεί από έναν πρώην βενιζελικό, τον Κονδύλη, που είχε προσχωρήσει στους βασιλόφρονες, θα εγκαταλείψει τη χώρα και δεν θα ξαναγυρίσει… Η επιστροφή του βασιλιά θα οδηγήσει στη δικτατορία.

Οι ήρωες του συγγραφέα δεν έχουν περιθώρια επιλογών. Ο βίος τους και τα επακόλουθά του, μέσα στο συγκεκριμένο χώρο, παίρνουν όλο και πιο πολύ το χαρακτήρα του αναπότρεπτου. Τα προσωπικά πάθη είναι τόσο έντονα που, παρότι εξίσου έντονη είναι και η πολιτική διαπάλη, διεκδικούν την ατομική τους αυτοτέλεια και ισοπεδώνουν τη διάθεση για την προβολή μιας ενδεχόμενης εσωτερικής συνοχής. Ο Ζερβός π.χ. θ’ ακολουθήσει τον πολιτευτή του που ύστερα από δεκαπέντε χρόνια πίστης στα ιδεώδη του φιλελεύθερου κόμματος, μεταπήδησε στο αντίπαλο «στρατόπεδο» και δεν θα διστάσει να ερωτοτροπήσει και με τη δικτατορία, σε αντίθεση με την οικογένεια του Δικαιάκη που θα παραμείνει, μέχρι πτώσεως, στο πλευρό της βενιζελικής παράταξης.

Ο μύθος και η πραγματικότητα στην «Ιστορία» είναι αντιμέτωποι. Στο συναπάντημά του με την ιστορία, ο μύθος εκτίθεται ως πραγματικό γεγονός. Η ιστορική πραγματικότητα παίρνει τη διάσταση μυθικής διατύπωσης. Η αναμέτρηση αυτή δίνει ωστόσο στην «Ιστορία» ηροδότειο μεγαλείο που δηλώνεται διακριτικά στον τρόπο της αφήγησης. Άλλωστε, η ηροδότεια ρήση, που τίθεται σαν προμετωπίδα στο βιβλίο, «όψις τε εμή και γνώμη και ιστορίη» (Ηρόδοτος, 11,99,1), επικυρώνει κατά κάποιο τρόπο την πρόθεση του συγγραφέα ν’ ακολουθήσει τους αναβαθμούς ενός αφηγηματικού πρότυπου.

Εδώ, ο Γιατρομανωλάκης αποθέτει ενσυνείδητα την ευκολία της σύγχρονης πεζογραφίας που Δε βλέπει παρά μόνο ό,τι έχει στο… πιάτο της! Η ηροδότεια «τεχνική» δεν μένει μονάχα σ’ ό,τι βλέπει αλλά πάει ακόμα παραπέρα: και σ’ εκείνα που στοχάστηκε με το νου της. Ο συγγραφέας της «Ιστορίας» δεν αγκυροβόλησε σε αφηγηματικές μεθόδους που, γεμάτες αυταρέσκεια και βολικές για τον χρήστη τους, πιάνουνε τον ακατάσχετο διάλογο ή οχυρώνονται πίσω από τον αυτοματισμό του μονόλογου του πρώτου προσώπου. Κατόρθωσε να υπηρετήσει, με εύγλωττη πειθαρχία, την τριτοπρόσωπη αφήγηση, διατυπώνοντας ρευστά και αρητόρευτα, το λόγο. Χωρίς περιστροφές, θα λέγαμε ότι πλουτίζει την πεζογραφία μας με τον προσωπικό του φθόγγο, που είναι καίριος κι έχει ανάστημα δίχως… πόζα.

Ο συγγραφέας της Ιστορίας, χωρίς πρόθεση, κερδίζει τον αναγνώστη του. Διαβάζοντας το βιβλίο, νιώθεις ή έχεις την αίσθηση ότι συμπορεύεσαι μ’ έναν άριστο γνώστη της ιστορίας που, με μια εν εγρηγόρσει και οργανωμένη σκέψη, τη συμπλέκει με το μύθο. Οι όψεις του μύθου και της πραγματικότητας που μας ξεδιπλώνει στις σελίδες του βιβλίου, με ανεντόπιστους συνδυασμούς που επιχειρεί, αντιπαρέρχονται την εντύπωση του περίεργου για να υπογραμμίσουν ότι ο χώρος της πεζογραφίας είναι πάντα πρόσφορος για «ανανέωση» κι αυτό δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο από μια προσωπικότητα που θα διαθέτει τη δικιά της ματιά. Ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης τη διαθέτει και δεν θα ήταν δίκαιο να αντιπαρέλθουμε την «Ιστορία» του που τον αναδεικνύει σαν ένα τολμηρό πεζογράφο – όχι με την έννοια εκείνου που θέλει να εντυπωσιάσει αλλά εκείνου που πρόστρεξε στις «πρωταρχικές γραμματικές εντολές του διηγηματικού λόγου»[1].

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ. Ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης γεννήθηκε στον Ζαρό Ηρακλείου Κρήτης. Σπούδασε κλασική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (Ph.D.). Είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έχει γράψει βιβλία και άρθρα για τον Όμηρο, τη λυρική ποίηση, την τραγωδία, τον Αριστοτέλη, το Αρχαίο Ελληνικό Μυθιστόρημα, την αρχαία ελληνική λογοτεχνική κριτική και ασχολείται με τη μετάφραση κλασικών κειμένων. Τα ενδιαφέροντα του στρέφονται επίσης στη μελέτη της σύγχρονης Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και έχει γράψει βιβλία και άρθρα για τον Σολωμό, τον Σεφέρη, τον Σικελιανό, τον Ελύτη, τον Σινόπουλο, τον Εμπειρικό, τον Ρίτσο, τον Εγγονόπουλο κ.α.

ΒΡΑΒΕΙΑ: Βραβείο Νίκος Καζαντζάκης (1982), Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος για το μυθιστόρημα Ιστορία (1983), Β΄ Βραβείο Πανσπουδαστικής Ποίησης με κριτές τον Ο. Ελύτη, τον Γ. Ρίτσο, και τον Ν. Βρεττάκο (1962).

Εργογραφία: ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Λειμωνάριο, μυθιστόρημα. 1η έκδοση, Κάλβος, 1974, σελ. 166. 2η έκδοση, Κέδρος, 1994, σελ. 194. Η Αρραβωνιαστικιά, μυθιστορία. 1η έκδοση, Κέδρος, 1979, σελ. 141. 2η έκδοση, Κέδρος, 1996, σελ. 141. Ιστορία, μυθιστόρημα. 1η έκδοση, Κέδρος, 1982, σελ. 171. Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 1983. Ανωφελές Διήγημα, μυθιστόρημα, 1η έκδοση, Κέδρος 1993, σελ. 283. Ερωτικόν, πεζογραφήματα. 1η έκδοση, Κέδρος, 1995, σελ. 181. Στην Κοιλάδα των Αθηνών, μυθιστόρημα. 1η έκδοση, Κέδρος, 2000, σελ. 293. ΠΟΙΗΣΗ: Ο Ζαχαρένιος Εραστής, 11 και ένα ποιήματα. Στιγμή, 1984, σελ. 30. Απόλογος, σχεδίασμα μετάφρασης, ποιήματα, Στιγμή, 1997, σελ. 37.

ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ: Γιώργος Σεφέρης, Μεταγραφές (Φιλολογική Επιμέλεια, Σχόλια και Επίμετρο), 1η έκδοση, Λέσχη, 1980, σελ. 340. 2η έκδοση, Ίκαρος, 2000, σελ. 340. Ανδρέας Εμπειρικός, Ο ποιητής του Έρωτα και του Νόστου, Κέδρος, 1983, σελ. 212. Ανδρέας Εμπειρίκος, Η Σήμερον ως Αύριον και ως Χθες (Φιλολογική επιμέλεια, Σχόλια και Επίμετρο), Άγρα, 1984. σελ. 175. Ο Βασιλιάς της Ασίνης, Η ανασκαφή ενός ποιήματος. Στιγμή, 1986, σελ. 117. Ανδρέας Εμπειρίκος, Ο Μέγας Ανατολικός, τόμοι 8 (Φιλολογική επιμέλεια, Σχόλια και Επίμετρα), Άγρα, 1990-1992, σελ. 2150. Ανδρέας Εμπειρίκος, Εσ-Εσ-Εσ-Ερ Ρωσία (Φιλολογική επιμέλεια, Σχόλια και Επίμετρο), Άγρα, 1995, σελ. 17. Ανδρέας Εμπειρίκος, Ζεμφύρα ή Το μυστικόν της Πασιφάης (Φιλολογική επιμέλεια, Σχόλια και Επίμετρο), Άγρα, 1984, σελ. 38.

[Εξόρμηση, 11 Ιουνίου 1983]


[1] Δ.Ν. Μαρωνίτης, περ. Πολίτης, τ. 55.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s